Załęczański Park Krajobrazowy położony jest w obrębie Wyżyny Wieluńskiej. Jest to najdalej na północ wysunięta i zarazem najniżej położona część Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej. Jej północna granica zaznacza się wyraźnie w krajobrazie w postaci kilkudziesięciometrowej krawędzi i stanowi granicę oddzielającą Wyżyny Polskie od Nizin Środkowopolskich. Krajobraz tej części Jury jest wprawdzie bardziej monotonny, lecz nie pozbawiony wartości estetycznych. Każdy odwiedzający Załęczański Park Krajobrazowy zwraca uwagę na zróżnicowanie krajobrazu na tym terenie. Przemierzając szlaki turystyczne parku nie sposób nie zauważyć walorów tego regionu. Krajobraz parku obfituje w różnorodne formy rzeźby, które nadają mu niepowtarzalny urok. Bogata przeszłość tego regionu wywarła wpływ na piękno współczesnego krajobrazu.
Między Działoszynem a Krzeczowem rzeka Warta na długości około 40 km zatacza charakterystyczny „Wielki Łuk”. Rzeka zmuszona opłynąć znajdujący sie na jej drodze wapienny masyw Wyżyny Wieluńskiej, wcina się głęboko w podłoże, tworząc trzy malownicze przełomy: działoszyński, załęczański i krzeczowski. Atrakcyjność krajobrazową tego obszaru wzbogacają również wychodnie skał mezozoicznych w postaci wzgórz i pagórków ostańcowych z różnorodnymi przejawami krasu powierzchniowego i podziemnego. Można tu spotkać m. in.: jaskinie, leje krasowe, szczeliny, studnie i pola lapiazowe. Na malowniczość tego regionu wpływają także występujące tu formy polodowcowe, takie jak: wzgórza morenowe, pola sandrowe, pagórki kemowe oraz formy erozyjne typu : wąwozów, parowów czy debrzy. Wzdłuż doliny Warty spotkać możemy: źródła, starorzecza, torfowiska, które są cennym miejscem siedliskowym dla fauny i flory. Na atrakcyjność krajobrazową tego regionu wpływają też naturalne lasy liściaste – buczyny i dąbrowy a także roślinność wapieniolubna.
Obok wartości estetycznych i rekreacyjnych obszar ten oferuje turyście walory naukowe, dydaktyczne i kulturowe. Stare osiedla nadwarciańskie – Działoszyn, Kamion, Toporów, Przywóz, Załęcze Wielkie, Bieniec to miejsca bogate w zabytki kultury materialnej.
W celu ochrony walorów krajobrazowych, naturalnej fauny i flory oraz urokliwego odcinka doliny Warty w dniu 5 stycznia 1978r., uchwałą nr XIII/50/78 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Sieradzu powołano do życia „Załęczański Park Krajobrazowy”. Został w ten sposób zwieńczony wieloletni wysiłek naukowców dążących do zapewnienia temu obszarowi należytego statusu i ochrony. Ustalono zasady użytkowania parku i niezbędne ograniczenia. Był to pierwszy park krajobrazowy w planowanym zespole Jurajskich Parków Krajobrazowych i czwarty park krajobrazowy na obszarze Polski.
Park krajobrazowy jest przestrzennie wydzielonym obszarem o określonych granicach, poddanym ochronie ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe oraz walory krajobrazowe, w celu zachowania oraz popularyzacji tych wartości w warunkach zrównoważonego rozwoju. Ochrona polega na wyeliminowaniu tych form gospodarowania, które niszczą środowisko przyrodnicze i obniżają estetykę krajobrazu. W parku krajobrazowym prowadzona jest z niewielkimi ograniczeniami gospodarka rolna i leśna oraz kontrolowana jest wszelka działalność budowlana. Niedozwolone jest stawianie obiektów przemysłowych i komunikacyjnych, których funkcje nie są związane z zadaniami parku.
Do głównych zadań parku należy:
wzmocnienie krajowej sieci obszarów chronionych
zapewnienie ochrony walorom środowiska przyrodniczego i kulturowego
przeciwdziałanie degradacji środowiska na tym terenie,
zaspokojenie potrzeb rekreacyjnych, wypoczynkowych oraz edukacyjnych ludności
Park otoczony jest strefą ochronną, tzw. otuliną, która obejmuje przyległe do parku tereny leśne i rolne. Tutaj ograniczenia użytkowania są mniejsze niż na terenie parku. W skład parków krajobrazowych wchodzą obszary o cennym i mało przekształconym krajobrazie oraz o dużej wartości przyrodniczej, które nie weszły w skład parków narodowych.
Obecnie Załęczański Park Krajobrazowy zajmuje obszar o powierzchni 26 760 ha, z czego sam park zajmuje 14 750 ha, a jego strefa ochronna – 12 010 ha. Aktualnie obowiązującym aktem prawnym jest Rozporządzenie Nr 45/2005 Wojewody Łódzkiego z dnia 24 listopada 2005 w sprawie ZPK w granicach województwa łódzkiego.
Po zmianach administracyjnych z 1998 roku Załęczański Park Krajobrazowy znalazł się w granicach trzech województw: łódzkim, śląskim i opolskim. Zdecydowana jego część leży na terenie województwa łódzkiego w powiatach: wieluńskim (gmina Pątnów i Wierzchlas) i pajęczańskim (gmina Działoszyn). Stanowi to około 85% powierzchni całego parku. Na terenie województwa śląskiego park leży w granicach powiatu kłobuckiego (gmina Lipie), co równa się 11% całego obszaru parku. Najmniejsza jego część (ok. 4%) znajduje się na terenie województwa opolskiego w powiecie oleskim (gmina Rudniki)
Na terenie Załęczańskiego Parku Krajobrazowego utworzono 5 rezerwatów: „Węże”, „Szachownica”, „Bukowa Góra”, „Dąbrowa w Niżankowicach”, „Stawiska”, 4 użytki ekologiczne - starorzecze „Wronia Woda” oraz trzy bagna śródlądowe i 16 pomników przyrody.
Opracowała Anna Dudek
